معرفی کامل انواع سازهای کوبه‌ای ایرانی و جهان
سازهای کوبه‌ای یکی از قدیمی‌ترین و گسترده‌ترین خانواده‌های سازهای موسیقی در جهان هستند. از تنبک، دف و دهل ایرانی گرفته تا درامز، کاخن، داربوکا، کنگا، ماریمبا، زیلوفون و هنگ‌درام، سازهای کوبه‌ای نقش بسیار مهمی در ایجاد ریتم، ضرب، تأکید و رنگ صوتی در موسیقی دارند.
برخلاف تصور رایج، سازهای کوبه‌ای فقط برای اجرای ریتم استفاده نمی‌شوند. برخی از آن‌ها مانند ماریمبا، زیلوفون، ویبرافون و هندپن می‌توانند نت‌های مشخص و حتی ملودی‌های کامل اجرا کنند.
در این مقاله با انواع سازهای کوبه‌ای، سازهای کوبه‌ای ایرانی و خارجی، نحوه دسته‌بندی آن‌ها، کاربردشان در موسیقی و تفاوت سازهای کوبه‌ای با سایر خانواده‌های ساز آشنا می‌شویم.
ساز کوبه‌ای چیست؟
ساز کوبه‌ای یا Percussion Instrument به گروهی از سازهای موسیقی گفته می‌شود که صدای آن‌ها عمدتاً از طریق ضربه، برخورد، لرزش، تکان دادن یا ساییدن ایجاد می‌شود.
در بسیاری از سازهای کوبه‌ای، نوازنده با دست یا مضراب به ساز ضربه می‌زند و ارتعاش ایجادشده باعث تولید صدا می‌شود. با این حال، همه سازهای کوبه‌ای الزاماً با ضربه مستقیم نواخته نمی‌شوند.
برای مثال، ماراکاس با تکان دادن، برخی سازهای فلزی با برخورد و سازهایی مانند سنج با ضربه یا برخورد دو سطح فلزی، صدا تولید می‌کنند.
در طبقه‌بندی علمی سازهای موسیقی، به‌ویژه سیستم هورن‌بواستل–زاکس، بسیاری از سازهای کوبه‌ای در دو گروه اصلی قرار می‌گیرند: پوست‌صداها (Membranophones) و خودصداها (Idiophones).
سازهای کوبه‌ای چگونه دسته‌بندی می‌شوند؟
سازهای کوبه‌ای را می‌توان از جنبه‌های مختلف دسته‌بندی کرد. یکی از رایج‌ترین روش‌ها، توجه به نحوه تولید صداست.
سازهای کوبه‌ای پوستی
در این سازها، یک پوست یا غشای کشیده‌شده عامل اصلی تولید صداست.
از مهم‌ترین نمونه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تنبک
- دف
- دایره
- دهل
- دمام
- نقاره
- داربوکا
- کنگا
- بونگو
- درامز
- تیمپانی
در این سازها، ضربه باعث ارتعاش پوست شده و ارتعاش ایجادشده از طریق بدنه ساز تقویت می‌شود.
سازهای کوبه‌ای خودصدا
در این سازها، خودِ بدنه یا ماده ساز در اثر ضربه یا برخورد به ارتعاش درمی‌آید و صدا تولید می‌کند.
نمونه‌هایی از این گروه عبارت‌اند از:
- سنج
- مثلث
- کاستانت
- ماراکاس
- شیکر
- زنگ
- زیلوفون
- ماریمبا
- ویبرافون
- گلوکن‌اشپیل
سازهای کوبه‌ای با کوک مشخص و نامشخص
یکی دیگر از روش‌های مهم برای دسته‌بندی سازهای کوبه‌ای، توجه به ارتفاع صوتی و کوک ساز است.
سازهای کوبه‌ای با کوک مشخص
برخی سازهای کوبه‌ای می‌توانند نت‌هایی با ارتفاع صوتی مشخص تولید کنند و حتی برای اجرای ملودی مورد استفاده قرار بگیرند.
مهم‌ترین نمونه‌ها عبارت‌اند از:
- ماریمبا
- زیلوفون
- ویبرافون
- گلوکن‌اشپیل
- تیمپانی
- هندپن و برخی سازهای خانواده Handpan
- بلز
این سازها نشان می‌دهند که نقش سازهای کوبه‌ای فقط به اجرای ریتم محدود نمی‌شود.
سازهای کوبه‌ای با کوک نامشخص
این سازها معمولاً برای ایجاد ضرب، ریتم، تأکید و رنگ صوتی استفاده می‌شوند و ارتفاع نت آن‌ها مانند پیانو یا ماریمبا به شکل مشخص قابل تعریف نیست.
از جمله:
- دف
- دایره
- سنج
- مثلث
- ماراکاس
- شیکر
- کاستانت
- بسیاری از انواع طبل
البته مرز میان سازهای کوک‌دار و بدون کوک همیشه کاملاً مطلق نیست و ویژگی‌های صوتی بعضی سازها می‌تواند با توجه به ساختار و شیوه ساخت متفاوت باشد.
سازهای کوبه‌ای ایرانی
ایران یکی از فرهنگ‌های غنی در زمینه سازهای کوبه‌ای است. سازهای کوبه‌ای در موسیقی دستگاهی، موسیقی نواحی، موسیقی آیینی و موسیقی معاصر ایران حضور گسترده‌ای دارند.
تنبک
تنبک یا تمبک یکی از مهم‌ترین سازهای کوبه‌ای موسیقی ایرانی است.
تنبک معمولاً از بدنه‌ای چوبی و یک پوست تشکیل شده و نوازنده با استفاده از انگشتان، کف دست و بخش‌های مختلف دست روی پوست و بدنه ساز ضربه می‌زند.
یکی از ویژگی‌های مهم تنبک، تنوع بسیار زیاد تکنیک‌های نوازندگی آن است. تکنیک‌هایی مانند تک، بک، ریز، بشکن و ترکیب‌های مختلف انگشتی به نوازنده امکان می‌دهند الگوهای ریتمیک بسیار متنوعی اجرا کند.
تنبک در تک‌نوازی، گروه‌نوازی، موسیقی سنتی، موسیقی تلفیقی و همراهی با سازهای ملودیک کاربرد فراوان دارد.
دف
دف یکی از شناخته‌شده‌ترین سازهای کوبه‌ای ایرانی است.
دف از یک قاب دایره‌ای و پوست تشکیل شده و در بسیاری از انواع آن، حلقه‌ها یا زنجیره‌های فلزی در داخل قاب قرار دارند.
این ساز در موسیقی سنتی و عرفانی ایران و همچنین در موسیقی برخی مناطق کشور، به‌خصوص موسیقی کردی، جایگاه ویژه‌ای دارد.
دف به دلیل گستره وسیع صداهای قابل تولید، قابلیت اجرای ریتم‌های ساده تا الگوهای پیچیده را دارد.
دایره
دایره یکی دیگر از سازهای کوبه‌ای قدیمی ایران است که در مناطق مختلف کشور با شکل‌ها و شیوه‌های اجرایی متفاوت مورد استفاده قرار گرفته است.
ساختار کلی آن شامل یک قاب دایره‌ای و پوست است و بسته به منطقه و نوع ساز ممکن است ویژگی‌های متفاوتی داشته باشد.
دایره بیشتر برای اجرای ریتم و همراهی با آواز و سازهای دیگر استفاده می‌شود.
دهل
دهل یکی از سازهای کوبه‌ای پرقدرت ایران است که در بسیاری از مناطق کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.
دهل معمولاً بدنه‌ای استوانه‌ای و دو پوست دارد و بسته به سنت موسیقایی منطقه، با دست یا مضراب نواخته می‌شود.
صدای قدرتمند دهل باعث شده این ساز در مراسم سنتی، موسیقی‌های محلی، آیین‌ها و اجراهای گروهی کاربرد فراوان داشته باشد.
دمام
دمام یکی از سازهای کوبه‌ای شناخته‌شده جنوب ایران است و به‌ویژه در موسیقی و آیین‌های مناطق جنوبی و بوشهر اهمیت زیادی دارد.
صدای پرقدرت و الگوهای ریتمیک خاص دمام، بخشی از هویت موسیقی جنوب ایران را شکل داده است.
نقاره
نقاره از سازهای کوبه‌ای قدیمی ایران است که در اندازه‌ها و شکل‌های مختلف ساخته می‌شود.
این ساز معمولاً دارای بدنه‌ای کاسه‌ای‌شکل و پوست است و در فرهنگ‌های مختلف ایران و دیگر مناطق خاورمیانه نیز نمونه‌های مشابهی دارد.
ضرب زورخانه
ضرب زورخانه یکی دیگر از سازهای کوبه‌ای شناخته‌شده ایران است که در آیین‌ها و موسیقی زورخانه‌ای کاربرد دارد.
ریتم‌های خاص این ساز نقش مهمی در هماهنگی حرکات ورزشکاران و فضای موسیقایی زورخانه دارند.
سازهای کوبه‌ای خاورمیانه
موسیقی خاورمیانه نیز مجموعه گسترده‌ای از سازهای کوبه‌ای را در خود جای داده است.
از جمله مهم‌ترین این سازها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- داربوکا
- دف
- بندیر
- رِق
- نقاره
- دهل
- دمام
داربوکا
داربوکا (Darbuka) یکی از مشهورترین سازهای کوبه‌ای خاورمیانه و شمال آفریقاست.
این ساز معمولاً بدنه‌ای جام‌شکل دارد و دارای یک پوست در قسمت بالایی است. نوازنده با استفاده از کف دست و انگشتان، صداهای بم و زیر متفاوتی ایجاد می‌کند.
داربوکا در موسیقی عربی، ترکی، خاورمیانه‌ای و بسیاری از سبک‌های موسیقی جهانی استفاده می‌شود.
سازهای کوبه‌ای غربی و بین‌المللی
سازهای کوبه‌ای در موسیقی غربی و فرهنگ‌های مختلف جهان نیز تنوع بسیار زیادی دارند.
درامز
درامز (Drum Set) یکی از مشهورترین سازهای کوبه‌ای در موسیقی معاصر است.
یک مجموعه درامز معمولاً از اجزایی مانند:
- Kick Drum
- Snare Drum
- Tom-Tom
- Hi-Hat
- Crash Cymbal
- Ride Cymbal
تشکیل می‌شود.
درامز در سبک‌های مختلفی مانند راک، پاپ، جَز، بلوز، فانک، متال و کانتری کاربرد گسترده دارد.
در بسیاری از گروه‌های موسیقی، درامر مسئول ایجاد و تثبیت بخش مهمی از ساختار ریتمیک قطعه است.
کاخن
کاخن (Cajón) یک ساز کوبه‌ای جعبه‌ای‌شکل است که خاستگاه آن به پرو و موسیقی آمریکای لاتین مربوط می‌شود.
نوازنده معمولاً روی سطح جلویی کاخن با دست ضربه می‌زند. قسمت‌های مختلف سطح ساز صداهای متفاوتی تولید می‌کنند و از ترکیب آن‌ها می‌توان الگوهای ریتمیک متنوعی ساخت.
کاخن به دلیل حجم مناسب، قابلیت حمل آسان و امکان استفاده در اجراهای آکوستیک، امروزه در موسیقی پاپ، فلامنکو، موسیقی تلفیقی و اجراهای خیابانی بسیار محبوب است.
کنگا
کنگا (Conga) یک ساز کوبه‌ای پوستی با بدنه‌ای بلند است که در موسیقی لاتین، به‌ویژه موسیقی کوبایی، اهمیت زیادی دارد.
نوازنده با استفاده از کف دست و انگشتان روی پوست ساز ضربه می‌زند و از ترکیب صداهای مختلف برای ایجاد الگوهای ریتمیک استفاده می‌کند.
بونگو
بونگو (Bongo) از دو طبل کوچک تشکیل شده است که معمولاً به یکدیگر متصل هستند.
این ساز در موسیقی لاتین کاربرد زیادی دارد و به دلیل اندازه کوچک و صدای مشخص خود، یکی از سازهای شناخته‌شده پرکاشن محسوب می‌شود.
هندپن و هنگ‌درام
Handpan یکی از سازهای کوبه‌ای ملودیک مدرن است که در سال‌های اخیر محبوبیت زیادی پیدا کرده است.
این ساز از دو پوسته فلزی تشکیل می‌شود و قسمت‌های مختلف سطح آن برای تولید نت‌های مشخص طراحی شده‌اند.
نوازنده با ضربه‌های کنترل‌شده دست می‌تواند هم‌زمان ریتم، ملودی و الگوهای هارمونیک ایجاد کند.
اصطلاح هنگ‌درام نیز در ایران بسیار رایج است، هرچند از نظر فنی Handpan نام عمومی‌تری برای خانواده این سازهاست.
این ساز در سبک‌هایی مانند موسیقی تجربی، Ambient، World Music، موسیقی تلفیقی و اجراهای آرام و مدیتیشن‌محور کاربرد دارد.
زیلوفون
زیلوفون (Xylophone) یکی از سازهای کوبه‌ای ملودیک است که از مجموعه‌ای از تیغه‌های چوبی با ارتفاع صوتی متفاوت تشکیل شده است.
نوازنده با مضراب روی تیغه‌ها ضربه می‌زند و می‌تواند نت‌ها و ملودی‌های مختلفی اجرا کند.
ماریمبا
ماریمبا (Marimba) شباهت زیادی به زیلوفون دارد، اما ساختار تیغه‌ها و تشدیدکننده‌های صوتی آن متفاوت است.
ماریمبا صدایی گرم و عمیق دارد و در موسیقی کلاسیک، معاصر، ارکسترال و تک‌نوازی پرکاشن مورد استفاده قرار می‌گیرد.
ویبرافون
ویبرافون (Vibraphone) یکی دیگر از سازهای کوبه‌ای ملودیک است.
این ساز دارای تیغه‌های فلزی است و با استفاده از سیستم مکانیکی خاص خود می‌تواند نوعی لرزش صوتی ایجاد کند.
ویبرافون به‌ویژه در موسیقی جَز و موسیقی ارکسترال کاربرد زیادی دارد.
تیمپانی
تیمپانی (Timpani) از مهم‌ترین سازهای کوبه‌ای ارکستر سمفونیک است.
تیمپانی دارای یک پوسته کشیده‌شده روی بدنه‌ای کاسه‌ای‌شکل است و می‌تواند نت‌هایی با ارتفاع مشخص تولید کند.
یکی از ویژگی‌های مهم آن امکان تغییر کوک است که به نوازنده اجازه می‌دهد با توجه به قطعه موسیقی، نت مورد نظر را تنظیم کند.
سنج
سنج (Cymbal) از صفحات فلزی تشکیل شده و در اندازه‌ها و انواع مختلف ساخته می‌شود.
سنج در ارکستر، درامز، موسیقی نظامی، موسیقی پاپ، راک و بسیاری از سبک‌های دیگر کاربرد دارد.
مثلث
مثلث (Triangle) یک ساز فلزی کوچک و ساده اما بسیار مؤثر است.
صدای روشن و نافذ آن می‌تواند در بخش‌های مختلف موسیقی برای ایجاد تأکید و رنگ صوتی مورد استفاده قرار گیرد.
ماراکاس
ماراکاس (Maracas) از سازهای کوبه‌ای تکان‌دادنی است.
درون بدنه آن موادی قرار دارد که با تکان دادن ساز به بدنه برخورد می‌کنند و صدای ریتمیک ایجاد می‌کنند.
ماراکاس به‌خصوص در موسیقی لاتین کاربرد زیادی دارد.
کاستانت
کاستانت (Castanets) از دو قطعه کوچک تشکیل شده است که با برخورد به یکدیگر صدا تولید می‌کنند.
این ساز بیشتر با موسیقی اسپانیایی و به‌خصوص سبک‌هایی مانند فلامنکو شناخته می‌شود.
تمبورین
تمبورین (Tambourine) سازی قاب‌دار است که معمولاً دارای پوست یا سطحی بدون پوست بوده و در اطراف آن صفحات فلزی کوچک قرار گرفته‌اند.
تمبورین در موسیقی پاپ، راک، فولک، ارکستر و بسیاری از سبک‌های دیگر کاربرد دارد.
نقش سازهای کوبه‌ای در موسیقی چیست؟
سازهای کوبه‌ای نقش‌های متنوعی در موسیقی دارند و عملکرد آن‌ها تنها به حفظ ضرب محدود نمی‌شود.
ایجاد ضرب و پالس
سازهایی مانند درامز، تنبک، دهل و برخی دیگر از طبل‌ها می‌توانند ضرب اصلی قطعه را مشخص کنند.
ایجاد ریتم
الگوهای ریتمیک بخش مهمی از هویت موسیقی هستند. بسیاری از سبک‌های موسیقی جهان با الگوهای خاص کوبه‌ای خود شناخته می‌شوند.
ایجاد تأکید
ضربه‌های سنج، اسنیر، تیمپانی و دیگر سازهای کوبه‌ای می‌توانند قسمت‌های مهم قطعه را برجسته کنند.
ایجاد رنگ صوتی
هر ساز کوبه‌ای شخصیت صوتی خاص خود را دارد و استفاده درست از آن می‌تواند رنگ‌آمیزی موسیقی را غنی‌تر کند.
اجرای ملودی
برخی سازهای کوبه‌ای مانند ماریمبا، زیلوفون، ویبرافون و هندپن قابلیت اجرای نت‌های مشخص و ملودی را دارند.
ایجاد فضای موسیقایی
سازهای کوبه‌ای می‌توانند فضای یک قطعه را از آرام و مینیمال تا پرانرژی و حماسی تغییر دهند.
سازهای کوبه‌ای در ارکستر
در ارکسترهای بزرگ، بخش Percussion معمولاً شامل مجموعه‌ای گسترده از سازهاست.
بسته به نوع اثر موسیقایی، نوازندگان پرکاشن ممکن است از سازهایی مانند:
- تیمپانی
- سنج
- مثلث
- باس درام
- اسنیر درام
- تام‌تام
- ماریمبا
- زیلوفون
- ویبرافون
- کاستانت
- تمبورین
- گانگ
استفاده کنند.
به همین دلیل، «پرکاشن» را نمی‌توان تنها یک ساز دانست؛ بلکه یک خانواده بزرگ از سازهای مختلف است که هرکدام رنگ و کاربرد متفاوتی دارند.
سازهای کوبه‌ای در موسیقی پاپ و استودیویی
سازهای کوبه‌ای در تولید موسیقی مدرن نیز اهمیت بسیار زیادی دارند.
علاوه بر درامز، سازهایی مانند شیکر، تمبورین، دف، تنبک، کاخن، کنگا، بونگو و انواع سنج می‌توانند برای ایجاد جزئیات ریتمیک و افزایش انرژی قطعه استفاده شوند.
گاهی حتی اضافه کردن یک ساز کوبه‌ای ساده به یک تنظیم می‌تواند باعث شود موسیقی طبیعی‌تر، زنده‌تر و پویاتر شنیده شود.
در موسیقی استودیویی نیز بسیاری از صداهای پرکاشن به‌صورت آکوستیک ضبط یا به کمک نمونه‌های صوتی و سازهای مجازی به تنظیم اضافه می‌شوند.
آیا پیانو یک ساز کوبه‌ای است؟
این سؤال پاسخ جالبی دارد.
در طبقه‌بندی معمول خانواده‌های ساز در ارکستر، پیانو در گروه سازهای زهی قرار می‌گیرد؛ زیرا صدا از طریق ارتعاش سیم تولید می‌شود.
اما مکانیزم تولید صدا در پیانو به این شکل است که با فشردن کلید، چکش به سیم ضربه می‌زند.
بنابراین از دیدگاه علمی و طبقه‌بندی سازشناسی، پیانو را می‌توان یک ساز زهی کوبشی دانست، اما در تقسیم‌بندی رایج ارکسترال، ساز کوبه‌ای محسوب نمی‌شود.
این مثال نشان می‌دهد که «ضربه خوردن» به‌تنهایی معیار کافی برای قرار دادن یک ساز در خانواده سازهای کوبه‌ای نیست و شیوه طبقه‌بندی نیز اهمیت دارد.
تفاوت ساز کوبه‌ای و ساز ضربی چیست؟
اصطلاح‌های «ساز کوبه‌ای»، «ساز ضربی» و «پرکاشن» در زبان فارسی گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند.
در کاربرد عمومی، هر سه اصطلاح معمولاً به سازهایی اشاره دارند که صدا در آن‌ها از طریق ضربه، برخورد، لرزش یا تکان ایجاد می‌شود.
با این حال، اصطلاح کوبه‌ای و واژه Percussion مفهوم گسترده‌تری دارند و طیف بزرگی از سازها، از طبل‌ها گرفته تا سازهای ملودیک مانند ماریمبا و زیلوفون را شامل می‌شوند.
بهترین ساز کوبه‌ای برای شروع یادگیری کدام است؟
انتخاب بهترین ساز کوبه‌ای برای شروع، به علاقه و هدف هنرجو بستگی دارد.
اگر به موسیقی ایرانی علاقه دارید، تنبک و دف می‌توانند انتخاب‌های مناسبی باشند.
اگر به موسیقی پاپ، آکوستیک و گروه‌نوازی علاقه‌مند هستید، کاخن و درامز گزینه‌های خوبی هستند.
اگر به سازهای ملودیک و صداهای متفاوت علاقه دارید، هندپن می‌تواند انتخاب جذابی باشد.
برای افرادی که به ریتم‌های لاتین علاقه دارند نیز کنگا و بونگو گزینه‌های مناسبی هستند.
در نهایت، نمی‌توان یک ساز کوبه‌ای را به‌عنوان بهترین ساز برای همه افراد معرفی کرد. انتخاب ساز باید بر اساس سن، علاقه، سبک موسیقی مورد علاقه، هدف نوازندگی و شرایط تمرین انجام شود.
فهرست مهم‌ترین سازهای کوبه‌ای
برای جمع‌بندی، می‌توان مهم‌ترین سازهای کوبه‌ای را در گروه‌های زیر قرار داد:
سازهای کوبه‌ای ایرانی:
تنبک، دف، دایره، دهل، دمام، نقاره و ضرب زورخانه.
سازهای کوبه‌ای خاورمیانه:
داربوکا، دف، بندیر، رِق، نقاره و انواع دهل.
سازهای کوبه‌ای لاتین و آمریکای جنوبی:
کنگا، بونگو، کاخن، ماراکاس و کاستانت.
سازهای کوبه‌ای ارکسترال و غربی:
درامز، اسنیر درام، باس درام، تیمپانی، سنج، مثلث، گانگ، زیلوفون، ماریمبا، ویبرافون و گلوکن‌اشپیل.
سازهای کوبه‌ای ملودیک و مدرن:
هندپن، ماریمبا، ویبرافون، زیلوفون و برخی سازهای کوبه‌ای الکترونیک.
جمع‌بندی
سازهای کوبه‌ای یکی از گسترده‌ترین و متنوع‌ترین خانواده‌های ساز در جهان هستند. این خانواده از تنبک و دف ایرانی تا درامز، کاخن، داربوکا، کنگا، ماریمبا، زیلوفون، ویبرافون و هندپن را دربرمی‌گیرد.
برخی سازهای کوبه‌ای وظیفه اصلی خود را در ایجاد ضرب و ریتم انجام می‌دهند، در حالی که برخی دیگر قابلیت اجرای نت‌های مشخص و حتی ملودی کامل را دارند.
شناخت سازهای کوبه‌ای برای نوازندگان، آهنگسازان، تنظیم‌کنندگان، رهبران ارکستر و علاقه‌مندان به موسیقی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انتخاب صحیح سازهای کوبه‌ای می‌تواند تأثیر مستقیمی بر ریتم، انرژی، رنگ صوتی و شخصیت نهایی یک قطعه موسیقی داشته باشد.
اگر قصد یادگیری یک ساز کوبه‌ای را دارید، بهتر است پیش از انتخاب ساز، هدف خود از یادگیری، سبک موسیقی مورد علاقه و شرایط تمرین را مشخص کنید. یک انتخاب درست در ابتدای مسیر می‌تواند یادگیری موسیقی را لذت‌بخش‌تر و مؤثرتر کند.
